Mọi trẻ em sinh ra đều có khả năng trở thành song ngữ hoặc đa ngữ. Tuy nhiên, có quá nhiều trẻ bị giới hạn chỉ biết một ngôn ngữ. Không có phụ huynh hay giáo viên nào từ chối cơ hội để trẻ phát triển về thể chất, xã hội, giáo dục hay cảm xúc. Thế nhưng, chúng ta lại từ chối cơ hội phát triển song ngữ hoặc đa ngữ cho nhiều trẻ em.
Ngôn ngữ có vai trò quan trọng đối với giao tiếp và nhận dạng bản thân. Chúng ta cần ngôn ngữ để trao đổi thông tin, xây dựng mối quan hệ, chơi trò chơi và kể chuyện, kết bạn mới, và làm việc nhóm. Một số phụ huynh song ngữ thường lo lắng về độ chính xác của ngữ pháp và từ vựng, việc không được trộn lẫn hai ngôn ngữ, hay kỹ năng thông dịch và biên dịch. Tuy nhiên, yếu tố quan trọng nhất trong việc nuôi dạy một đứa trẻ song ngữ là khiến cho quá trình phát triển ngôn ngữ của trẻ trở thành một TRẢI NGHIỆM THÚ VỊ, TÍCH CỰC VÀ VUI VẺ. Trẻ cần trân trọng cả hai ngôn ngữ, hai nền văn hóa và, ở một mức độ vừa phải, nhận thức được những lợi ích của việc trở thành người song ngữ, biết đọc viết bằng hai ngôn ngữ và hiểu biết hai nền văn hóa.
Nếu cha mẹ biến việc phát triển thông thạo hai ngôn ngữ thành một nhiệm vụ đầy áp lực, một nguồn gốc xung đột, một chuỗi khủng hoảng hoặc một cuộc cạnh tranh với tiêu chuẩn của người nói một ngôn ngữ, thì sẽ phản tác dụng. Lúc này, quá trình xây dựng “lâu đài ngôn ngữ” vừa được bắt đầu đã bị tấn công. Trẻ sẽ học được rằng song ngữ gắn liền với áp lực, lo âu và sự sửa sai liên tục.
Điều quan trọng là cần khuyến khích thái độ tích cực của trẻ đối với cả hai ngôn ngữ và động lực để phát triển cả hai ngôn ngữ. cha mẹ nên vui mừng trước từng bước tiến nhỏ trong quá trình phát triển song ngữ. Đôi khi, chỉ cần một lời khen ngợi nhẹ nhàng, một cái vỗ nhẹ vào lưng, một cái nháy mắt hoặc nụ cười cũng đủ để làm nên điều kỳ diệu cho “cái tôi ngôn ngữ” của trẻ. Ví dụ, khi trẻ chuyển đổi ngôn ngữ trước mặt bà để bà hiểu, hoặc tự động dịch một điều gì đó để giúp bạn bè trong nhóm, hãy nhẹ nhàng thể hiện sự vui mừng. Tất cả chúng ta đều cần sự khích lệ để tiếp tục học hỏi và hoàn thiện kỹ năng của mình. Lời động viên và khen ngợi đúng lúc sẽ tạo ra bầu không khí tích cực, môi trường gia đình đầy quan tâm và hỗ trợ cho sự phát triển song ngữ.
Một trong những yếu tố quan trọng nhất là trẻ cần được tiếp xúc đầy đủ với cả hai ngôn ngữ. Để có thể thành thạo cả hai ngôn ngữ, trẻ cần sự tiếp xúc thường xuyên, liên tục và phong phú với cả hai ngôn ngữ. Một lý do phổ biến khiến một ngôn ngữ không phát triển mạnh mẽ như mong đợi của cha mẹ là do trẻ không được tiếp xúc đủ với ngôn ngữ đó. Fred Genesee, một chuyên gia hàng đầu của Canada về song ngữ ở trẻ em, cho rằng nếu trẻ được tiếp xúc tương đương với cả hai ngôn ngữ thì sự phát triển sẽ giống như một đứa trẻ chỉ nói một ngôn ngữ. Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra rằng có một mức tối thiểu mà nếu không đạt được, sự phát triển ngôn ngữ có thể không hoàn chỉnh hoặc bị trì hoãn. Ông ước tính rằng trẻ song ngữ cần tiếp xúc với ngôn ngữ “yếu” ít nhất 30% tổng thời gian tiếp xúc ngôn ngữ để quá trình phát triển diễn ra tốt đẹp.
Khi trẻ sử dụng một ngôn ngữ thiểu số, việc khuyến khích sử dụng ngôn ngữ đó có thể cần nhiều nỗ lực hơn. Nếu ngôn ngữ thiểu số không nhận được sự khuyến khích từ xã hội, ít được sử dụng trên truyền hình hoặc trong sân chơi trường học, thì cha mẹ thường đóng vai trò quan trọng trong việc tạo thái độ tích cực cho trẻ đối với ngôn ngữ đó. Điều quan trọng là cần làm nổi bật ngôn ngữ thiểu số hơn là ngôn ngữ đa số, đặc biệt trong những năm đầu đời. Làn gió ảnh hưởng thường thổi về phía ngôn ngữ đa số, qua các phương tiện truyền thông, công việc, hay giao tiếp hành chính. Do đó, cần cân bằng trải nghiệm ngôn ngữ theo hướng ưu tiên ngôn ngữ thiểu số.
Một yếu tố rất quan trọng trong việc nuôi dạy một đứa trẻ song ngữ là môi trường xung quanh ngôn ngữ. Người làm vườn không thể khiến hạt giống ngôn ngữ tự phát triển. Tất cả những gì người làm vườn có thể làm là cung cấp điều kiện: đất tốt, ánh sáng, nước và sự chăm sóc cẩn thận. Sự phát triển ngôn ngữ ở trẻ cũng vậy, cần hạn chế tối thiểu sự can thiệp – đây là những “cây non” yếu ớt. Việc sửa sai liên tục và yêu cầu trẻ lặp lại câu nói là hình thức can thiệp có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển ngôn ngữ. Vai trò của người làm vườn ngôn ngữ là cung cấp một “mảnh đất” giàu dinh dưỡng – những môi trường đa dạng và thú vị để ngôn ngữ phát triển.
Sự phát triển ngôn ngữ có thể chậm. Sẽ có nhiều ngày lo lắng khi những “mầm non” không phát triển mượt mà, và sau đó chúng có nguy cơ bị tổn thương trước những cơn gió mạnh từ áp lực bạn bè. Cha mẹ với vai trò là “người làm vườn ngôn ngữ” có thể giúp tối ưu hóa các điều kiện có thể tác động, nhưng không thể kiểm soát hoàn toàn sự phát triển ngôn ngữ của trẻ.
Trích sách “Hướng dẫn phụ huynh và giáo viên về song ngữ” của tác giả Collin Baker, do NCS Tống Thị Thu Hương biên dịch
